Nhiều người nghĩ mình sẽ biết phải làm gì khi có cháy. Thực tế khác: hoảng loạn, mất phương hướng và quyết định sai trong 30 giây đầu tiên là nguyên nhân dẫn đến phần lớn trường hợp tử vong trong các vụ cháy chung cư — không phải bản thân ngọn lửa.
Khói trong đám cháy chung cư không như trong phim: không phải lúc nào cũng trắng, không phải lúc nào cũng từ từ. Khói màu đen đặc từ nhựa và vật liệu nội thất cháy có thể lấp đầy hành lang trong 1–2 phút. Biết cách xử lý trước khi sự cố xảy ra là khác biệt duy nhất có thể tính toán được.
Mục lục
- Tâm lý hoảng loạn và thời gian sống còn
- Nguyên tắc 1: Đánh giá tình huống trước khi hành động
- Nguyên tắc 2–3: Ở lại hay thoát — quyết định quan trọng nhất
- Nguyên tắc 4–5: Cách đi qua khói và xuống cầu thang bộ
- Nguyên tắc 6–7: Hỗ trợ người yếu và gọi cứu hỏa 114
- Nguyên tắc 8–9: Đóng cửa và hành động sau khi ra ngoài
- Chuẩn bị cho gia đình trước khi sự cố xảy ra
- Câu hỏi thường gặp
- Kết luận
Tâm lý hoảng loạn và thời gian sống còn
Phản ứng tự nhiên của con người khi gặp cháy là một trong hai: đứng yên choáng ngợp hoặc chạy mà không biết đi đâu. Cả hai đều nguy hiểm.
Trong cháy chung cư, khói độc là mối đe dọa lớn hơn ngọn lửa đối với hầu hết nạn nhân. Khói từ nhựa, đồ nội thất và vật liệu xây dựng hiện đại chứa CO (carbon monoxide), HCN (hydrogen cyanide) và các hạt mịn. CO không mùi, không màu, gây buồn ngủ và mất ý thức trước khi nạn nhân nhận ra nguy hiểm.
Thời gian tính: từ khi cháy bùng phát tầng dưới đến khi hành lang tầng đó không thể đi lại được — khoảng 2–4 phút trong điều kiện phòng kín hiện đại. Từ khi khói bắt đầu vào hành lang đến khi CO đạt nồng độ gây suy yếu nhận thức — thêm 1–2 phút nữa. Tổng cộng: 3–6 phút để hành động có ý thức trước khi khói kiểm soát.
Không có thời gian để hoảng loạn. Có thời gian để thực hiện quy trình đã biết trước.
Nguyên tắc 1: Đánh giá tình huống trước khi hành động
Khi nghe còi báo cháy hoặc ngửi thấy khói, dừng lại 15–20 giây để đánh giá — không chạy ngay.
Kiểm tra cửa phòng trước khi mở:
Đặt mu bàn tay (không phải lòng bàn tay) lên mặt cửa và tay nắm cửa. Nếu nóng — không mở. Lửa hoặc khói dày đặc đang ở phía bên kia, mở cửa sẽ kéo lửa và khói vào phòng ngay lập tức.
Nếu cửa mát — mở hé một chút, che mặt và quan sát hành lang. Nhìn thấy khói dày đặc? Đóng cửa lại và chuyển sang phương án ở lại phòng (defend-in-place). Hành lang trống và không khói? Thoát ra theo cầu thang bộ.
Nghe hướng còi báo cháy:
Tủ báo cháy địa chỉ hóa phát thông báo theo vùng — nếu tòa nhà có thông báo âm thanh phân biệt tầng, nghe xem thông báo ưu tiên sơ tán là tầng nào. Tầng cháy và tầng liền kề sơ tán trước, các tầng khác chờ xác nhận.
Quan sát từ ban công:
Nhìn xuống xem khói đang từ tầng nào bốc lên. Nhìn xung quanh xem có nhiều người đang thoát xuống hay không. Đây là thông tin nhanh nhất để xác định hướng và mức độ sự cố.
Nguyên tắc 2–3: Ở lại hay thoát — quyết định quan trọng nhất
Nguyên tắc 2: Khi nào ở lại phòng (defend-in-place)
Ở lại phòng là lựa chọn đúng khi:
- Cửa phòng nóng — lửa hoặc khói dày đặc ở hành lang bên ngoài
- Hành lang đầy khói đến mức không nhìn thấy quá 1–2m
- Cháy xảy ra ở tầng dưới và khói chưa vào tầng bạn
Khi quyết định ở lại:
- Đóng tất cả cửa trong phòng — mỗi cánh cửa đóng là một rào cản nhiệt và khói
- Dùng khăn ướt hoặc băng keo nhét kín khe cửa phía dưới và xung quanh
- Ra ban công, đóng cửa ban công lại, hít thở không khí sạch và la to để lực lượng PCCC thấy bạn
- Gọi 114 báo tầng và số phòng cụ thể — lực lượng cứu hộ ưu tiên tiếp cận các phòng có người báo tin
Nguyên tắc 3: Khi nào thoát xuống tầng trệt
Thoát xuống là lựa chọn đúng khi:
- Cửa phòng mát, hành lang không có khói hoặc khói còn nhẹ
- Cháy xảy ra ở tầng trên bạn — thoát xuống đi ngược chiều lan khói
- Bạn đang ở gần cầu thang bộ (không phải cuối hành lang dài)
Không thoát ra nếu không chắc chắn hành lang an toàn. Một quyết định thoát ra sai thời điểm khó lấy lại hơn quyết định ở lại và đợi.
Nguyên tắc 4–5: Cách đi qua khói và xuống cầu thang bộ
Nguyên tắc 4: Cách đi qua khói
Khói nóng và độc tích tụ ở lớp trên không khí — lớp không khí gần sàn trong 30–50 cm đầu tiên thường sạch hơn đáng kể. Kỹ thuật di chuyển trong khói:
- Cúi người hoặc bò sát sàn — giữ đầu ở độ cao 30–50 cm tính từ sàn
- Bịt mũi và miệng bằng vải ướt — không lọc khí CO nhưng giảm hít bụi và hạt mịn
- Men theo tường một bên — tường dẫn đến lối thoát, không đi giữa hành lang và mất phương hướng
- Đếm cửa phòng — nếu biết cầu thang cách phòng mình bao nhiêu cửa, đếm để không bỏ qua lối rẽ
- Không đứng thẳng và chạy — ngay cả 2–3 hơi thở khói đặc ở tư thế đứng đủ để mất phương hướng
Nguyên tắc 5: Xuống cầu thang bộ — không dùng thang máy
Thang máy tuyệt đối không dùng khi có cháy. Ba lý do:
- Thang máy có thể dừng tại tầng đang cháy khi hệ thống tự động về tầng 1 chưa kịp hoạt động
- Giếng thang máy là ống thông khói thẳng đứng xuyên tòa nhà
- Mất điện trong khi đang trong thang máy — không thể ra ngoài
Khi xuống cầu thang bộ:
- Đóng cửa buồng thang sau khi vào — cửa buồng thang ngăn cháy phải luôn đóng
- Đi bên phải để lực lượng chữa cháy đi lên bên trái cùng lúc
- Không dừng lại kiểm tra điện thoại hoặc chờ thang máy
- Nếu gặp khói trong buồng thang — ra ngay ở tầng gần nhất, không tiếp tục đi xuống qua khói
Nguyên tắc 6–7: Hỗ trợ người yếu và gọi cứu hỏa 114
Nguyên tắc 6: Thứ tự ưu tiên hỗ trợ người yếu
Khi thoát nạn theo nhóm gia đình:
- Trẻ em dưới 6 tuổi — bế hoặc dắt tay, ưu tiên ra ngoài trước
- Người già và người khuyết tật — hỗ trợ đi xuống cầu thang, không để lại một mình trong phòng
- Phụ nữ có thai — đi cùng người hỗ trợ, không vội vã xuống cầu thang nhanh
Nếu không thể hỗ trợ người yếu thoát ra ngay: đặt họ ở vị trí an toàn nhất có thể (ban công hoặc phòng kín nhất), báo cho 114 biết số phòng và số người còn lại, sau đó thoát ra để báo cáo trực tiếp với lực lượng PCCC khi họ đến.
Nguyên tắc 7: Gọi 114 — khi nào và nói gì
Gọi 114 ngay khi xác nhận có cháy — không chờ đến khi lửa lớn. Thông tin cần báo trong 20 giây đầu:
- Địa chỉ tòa nhà (tên chung cư hoặc địa chỉ đường)
- Tầng đang cháy (ước lượng)
- Số người còn trong tòa nhà (ước lượng)
- Có người kẹt ở vị trí cụ thể không
Sau khi gọi 114: đập cửa hàng xóm hai bên thông báo nếu còn thời gian và an toàn. Mỗi người biết sớm hơn 30 giây tăng khả năng thoát nạn kịp thời.
Nguyên tắc 8–9: Đóng cửa và hành động sau khi ra ngoài
Nguyên tắc 8: Đóng cửa khi thoát ra
Mỗi cánh cửa đóng trên đường thoát của bạn bảo vệ người phía sau. Cửa gỗ thông thường dày 4 cm chịu được 1–3 phút với nhiệt độ 800°C phía bên kia — đủ để người trong phòng kế bên có thêm thời gian. Cửa ngăn cháy EI 30 (tiêu chuẩn trong chung cư hiện đại) chịu được 30 phút.
Đừng để cửa mở khi chạy ra — không tiết kiệm đủ thời gian để đáng hy sinh sự bảo vệ của cánh cửa.
Nguyên tắc 9: Sau khi ra ngoài — không quay lại
Ra đến nơi an toàn bên ngoài tòa nhà:
- Đến điểm tập kết đã được xác định trong quy định chung cư (thường là sân trước hoặc bãi đỗ xe ngoài)
- Không quay lại lấy đồ — không có đồ nào có giá trị bằng tính mạng, và đám cháy thay đổi rất nhanh
- Gặp Cảnh sát PCCC ngay khi đến nơi: Báo có bao nhiêu người đã ra, ai còn kẹt lại và ở vị trí nào — đây là thông tin quan trọng nhất với lực lượng cứu hộ
- Tập hợp gia đình tại điểm tập kết để xác nhận đủ người — không để lực lượng PCCC tìm người đã an toàn
Chuẩn bị cho gia đình trước khi sự cố xảy ra
Bộ thiết bị tối thiểu
- Đèn pin có pin dự phòng hoặc đèn pin sạc — không phụ thuộc vào đèn điện thoại khi cần dùng điện thoại gọi 114
- Mặt nạ thoát hiểm (escape hood) — 1 chiếc/người lớn, giá 300.000–800.000 đồng/chiếc, bảo vệ 10–15 phút
- Còi hiệu nhỏ treo gần giường — nếu kẹt trong phòng không thể la to, thổi còi cứu hỏa nghe xa hơn nhiều
- Danh sách số điện thoại khẩn cấp dán ở vị trí dễ thấy: 114 (cứu hỏa), 115 (cấp cứu), số điện thoại ban quản lý tòa nhà
Thông tin cần biết về tòa nhà
- Vị trí cầu thang bộ gần nhất từ cửa phòng (đếm số bước và số cửa)
- Vị trí cầu thang bộ thứ hai (phương án dự phòng)
- Điểm tập kết được chỉ định trong nội quy chung cư
- Số điện thoại ban quản lý tòa nhà
Diễn tập thực tế ít nhất 1 lần mỗi năm
Diễn tập với gia đình không phải chỉ cho trẻ em — người lớn cũng cần luyện phản ứng tự động. Buổi diễn tập 10 phút cần đạt:
- Tất cả thành viên biết cách mở cửa buồng thang
- Trẻ em biết không được dùng thang máy khi có cháy
- Tất cả biết điểm tập kết bên ngoài
Chung cư có tổ chức diễn tập PCCC định kỳ theo Thông tư 149/2020/TT-BCA — tham gia đầy đủ, không bỏ qua vì bận rộn.
Câu hỏi thường gặp
Cháy ở tầng dưới mình có nên ở lại phòng không?
Nếu khói chưa xâm nhập vào hành lang tầng bạn và cửa phòng vẫn mát khi chạm tay, ở lại phòng có thể an toàn hơn thoát ra. Bịt khe cửa bằng khăn ướt, mở cửa sổ thông gió và đợi lực lượng PCCC đến. Thoát ra hành lang đầy khói nguy hiểm hơn nhiều so với ở lại trong phòng kín.
Khi nào nên dùng thang dây thoát hiểm?
Thang dây chỉ dùng khi không còn đường thoát nào khác và lửa đang đến gần phòng. Từ tầng 3 trở xuống, thang dây là phương án cuối cùng — rủi ro té ngã cao và cần kỹ năng sử dụng. Từ tầng 4 trở lên, không tự ý đu thang dây khi chưa qua tập huấn. Ưu tiên: gọi 114, ra ban công báo hiệu và đợi lực lượng chữa cháy tiếp cận.
Mặt nạ thoát hiểm gia đình giá bao nhiêu?
Mặt nạ thoát hiểm dùng cho gia đình có giá từ 300.000–800.000 đồng/chiếc tùy thương hiệu và thời gian bảo vệ (10–15 phút). Loại mini dùng 1 lần phù hợp cho hộ gia đình. Cần mua từ nhà cung cấp có chứng nhận kiểm định — tránh hàng không rõ nguồn gốc. VietSafe cung cấp thiết bị thoát hiểm có kiểm định cho cư dân và doanh nghiệp.
Trẻ em phải dạy gì về thoát hiểm?
Ba điều cần trẻ thuộc lòng: (1) Khi nghe còi báo cháy, không trốn vào tủ hay gầm giường, ra ngoài ngay. (2) Cúi thấp và bò nếu có khói. (3) Gặp lửa chặn đường, quay lại phòng, đóng cửa và ra ban công la to gọi giúp. Tập diễn tập thực tế ít nhất 1 lần/năm — trẻ 5 tuổi trở lên đã có thể thực hiện được các bước này.
Có nên nhảy từ tầng 2–3 xuống khi không có lối thoát không?
Tầng 2 (cao khoảng 4–5m) có thể nhảy với kỹ thuật đúng: khom người, bám tay vào mép ban công rồi thả — giảm chiều cao xuống còn 1,5–2m trước khi chạm đất. Tầng 3 có nguy cơ gãy xương chân cao. Tầng 4 trở lên: không nhảy — chấn thương nặng hoặc tử vong. Ở lại ban công, che kín mũi miệng và đợi cứu hộ.
Cửa phòng nên đóng hay mở khi cháy?
Đóng cửa khi thoát ra và đóng cửa nếu quyết định ở lại phòng. Cửa đóng tạo rào cản nhiệt và khói — cửa gỗ thông thường ngăn nhiệt lên đến 1.000°C phía ngoài trong 1–3 phút, đủ thời gian để lực lượng chữa cháy tiếp cận. Mỗi cửa đóng trên đường thoát nạn đều bảo vệ cả người đang thoát lẫn người còn kẹt lại bên trong.
Kết luận
Chín nguyên tắc trên không phức tạp — nhưng cần biết trước, không phải học lần đầu khi đang trong khói và tiếng còi. Đánh giá cửa phòng trước khi mở, quyết định ở lại hay thoát dựa trên tình huống thực tế, không dùng thang máy và đóng mọi cửa khi thoát ra — bốn hành động này tạo ra khác biệt có thể tính được.
Đối với chủ đầu tư và ban quản lý chung cư: hệ thống PCCC đúng chuẩn và diễn tập định kỳ là nền tảng để cư dân có thể thực hiện được những nguyên tắc trên. Đầu tư vào hệ thống báo cháy địa chỉ hóa, áp suất buồng thang và đèn exit chiếu thấp là những hạng mục kỹ thuật trực tiếp hỗ trợ khả năng thoát nạn an toàn.
VietSafe Chi nhánh Bình Phước cung cấp thiết bị thoát hiểm cho hộ gia đình và doanh nghiệp, đồng thời tổ chức đào tạo diễn tập PCCC thực tế cho chung cư, văn phòng và khu công nghiệp.
Gọi trực tiếp hotline chi nhánh: 0986.79.69.79 (thứ Hai đến thứ Bảy, giờ hành chính).
Nhắn Zalo để hỏi về thiết bị thoát hiểm hoặc đào tạo diễn tập: zalo.me/0983860114
Xem thêm dịch vụ:
Bài liên quan: Bình mini cứu hỏa tự động FireStop · Quy định PCCC nhà trọ, chung cư mini · Kịch bản diễn tập PCCC nhà xưởng